Dan toch (geen) business as usual na covid-19?

Wat wordt de weerslag van de coronacrisis op ons leven? De crisis is nog niet overwonnen en we speuren al naar de gevolgen.

Velen voorspellen dat de wereld er na de coronacrisis anders zal uitzien

Natuurlijk zal iedereen zeggen dat we lessen moeten trekken uit de crisis, dat we niet zomaar mogen terugkeren naar ‘de normaliteit’. Maar de kans is groot dat het weer business as usual wordt. Ook na de financieel economische crisis van 2008 zou de wereld er anders gaan uitzien. In werkelijkheid is het volledig anders uitgedraaid. Ik vrees dat de gevestigde krachten er alles zullen aan doen opdat we opnieuw zo snel mogelijk in de oude plooien vallen, met alle gevolgen van dien.

Als individu gaat ieder van ons verschillend om met de gezondheidscrisis. Maar er kondigen zich ingrijpende veranderingen aan die ons leven stevig zullen beïnvloeden.

Voorlopig lijkt het er op dat ‘in short, COVID-19 will create a world that is less open, less prosperous, and less free. It did not have to be this way, but the combination of a deadly virus, inadequate planning, and incompetent leadership has placed humanity on a new and worrisome path.’

Foto: cottonbro op Pexels

We hadden het kunnen weten

Achteraf gezien zal men zeggen dat we het allemaal hadden kunnen weten. Toch liepen we met open ogen de crisis tegemoet. We hebben grote fouten gemaakt en waarschuwingssignalen in de wind geslagen:

  • De epidemie uit Wuhan ging in enkele weken de wereld rond. Aanvankelijk keken we verwonderd naar onwezenlijke televisiebeelden van een afgesloten Chinese miljoenenstad. Wuhan … dat is ver weg van ons. Twee maanden later zaten we zelf in lockdown light.
    We leven in een geglobaliseerde wereld, het is ‘one world’. Dat wisten we, maar we hielden er te weinig rekening mee.
  • We hebben te laat en onvoldoende gereageerd op de alarmsignalen die sinds half januari openlijk vanuit China zijn uitgestuurd. Inlichtingendiensten hebben wereldleiders begin januari al voor het virus gewaarschuwd. Er werd geen rekening mee gehouden.
    We hebben dus onvoldoende geanticipeerd. Anders hadden zich bijvoorbeeld de problemen rond beschermingsmiddelen niet voor gedaan. Duitsland, IJsland en Nieuw-Zeeland waren wel goed georganiseerd op het stuk van testen. Waarom wij niet?
    Waarom hebben ook zij wiens job het is te anticiperen op zo’n gezondheidscrisis, dit niet ingeschat? Of kregen ze de kwestie pas in een laat stadium op de politieke agenda?
  • We waren onvoldoende voorbereid op een crisissituatie waarvan we wisten dat ze er vroeg of laat aan zou komen. Na SARS, MERS en ebola hebben we het wetenschappelijk onderzoek over verwachte nieuwe virusuitbraken te weinig gefinancierd. Goed beheer van de strategische reserve mondmaskers in ons land had een aantal problemen kunnen voorkomen. De draaiboeken ingeval van crisis stonden niet op punt. In de woonzorgcentra moesten ze bij wijze van spreken ‘on the spot’ worden uitgewerkt. Politici hielden lang niet altijd rekening met adviezen van wetenschappers.
    Gouverner c’est prévoir. Dat laatste deden we veel te weinig.
  • We zijn geconfronteerd met continue politieke improvisatie. De eenheid van commando en communicatie die onontbeerlijk is bij crisissen botste op de veelheid van structuren en politieke profileringsdrang. Te veel politici hebben zich gedragen als onverantwoordelijke kinderen. Dit alles schaadt nog meer het al wankele geloof in de politiek.
Foto: Markus Spiske op Pexels

Wat zeker op ons af komt

1. Zware economische recessie

De OESO verwacht een zware economische recessie die jarenlang zal duren. Er komt geen snelle heropleving.

Bedrijven hebben hun productieprocessen verminderd of stopgezet. De vraag naar duurzame producten is teruggevallen. Internationale aanvoerketens zijn onderbroken.  In ons land kwamen meer dan 1,2 miljoen werknemers in tijdelijke werkloosheid.

Van verschillende kanten zijn schikkingen genomen opdat bedrijven de crisis kunnen overleven. Men wil ook voorkomen dat productieprocessen volledig stilvallen. Overheidsbegrotingen zullen overal in de wereld zwaar in het rood gaan. De Europese Commissie heeft de begrotingsnormen laten vallen. Harvard-econome Carmen Reinhart verwacht dat landen zullen bankroet gaan. Dit is allemaal vrij heftig.

De impact op het bedrijfsleven kunnen we nog moeilijk inschatten. Naar gelang de sector zullen er belangrijke verschillen zijn. De zakenkrant De Tijd bracht volgende samenvatting.

Figuur: De Tijd 23.4.2020.

De Nationale Bank van België (NBB) en het Federaal Planbureau (FPB) schatten dat het reëel bbp van de economie in ons land in 2020 met 8 % zou krimpen. Voor 2021 wordt uitgegaan van een opleving (+8,6 %) voor zover de acute fase van de crisis (geconcentreerd tijdens de eerste helft van 2020) het productiepotentieel van de economie geen blijvende schade toebrengt.

Wellicht gaan een pak ondernemingen over de kop, zal de tijdelijke werkloosheid zich nog langere tijd laten voelen en komen veel mensen in de financiële problemen.

De impact op het saldo van de overheidsfinanciën in ons land zou (volgens de NBB en het FPB) ongeveer 5,3 % bbp bedragen, wat het begrotingstekort op om en nabij 7,5 % bbp zou brengen (zonder rekening te houden met hogere gezondheidskosten). Het schuldniveau wordt geraamd op 115 % bbp. Het reëel beschikbaar inkomen van de gezinnen zou verminderen met ongeveer 2,8 %, wat neerkomt op een daling met 1,5 % ten opzichte van 2019. De NBB en FPB vrezen dat de genomen maatregelen onvoldoende kunnen zijn om het productiepotentieel van de economie tijdens de acute fase van de crisis te vrijwaren.

Economen wijzen erop dat landen die nu reeds een hoge schuldratio hebben weldra opnieuw onder druk komen door de financiële markten. Zij pleiten daarom voor een de rechtstreekse financiering van internationale steunmaatregelen vanuit de centrale banken. Tot nog toe is daar geen consensus over in de EU.

Zodra ze kan zal de Europese commissie lidstaten terug aanzetten de oplopende begrotingstekorten weg te werken. Dat leidt vermoedelijk tot een of andere vorm van hogere belastingen en jaren van besparingen met alle discussies van dien. Dat is eigenlijk geen optie, maar die piste is niet zomaar van de baan. Europa en haar lidstaten hadden een nieuw elan nodig, maar het komend decennium krijgen we wellicht meer van de gekende problemen. Het is alles behalve een geruststellend perspectief.

Foto: Markus Spiske op Pexels

2. Globalisering

Onze afhankelijkheid en kwetsbaarheid door de globalisering is zonneklaar. Internationale aanvoerketens zijn onderbroken. Voor een aantal medische beschermingsmiddelen willen sommige landen zich niet meer afhankelijk maken van de productie in China.

In Europa zou je zoiets voor het continent moeten kunnen organiseren. Maar zelfs dat doen we niet en het is opnieuw iedere lidstaat voor zich. Wat zal ons land doen? Het op dezelfde manier aanpakken zoals we gedaan hebben met de strategische voorraad mondmaskers?

De crisis zal ondernemingen er toe aanzetten om hun risico’s in functie van de globalisering te herbekijken, met hogere prijzen voor gevolg. Denken dat alle productieprocessen opnieuw ‘naar hier’ worden gehaald, is een complete illusie. Meer dan vroeger leven we in een globale wereld. Ook in de toekomst blijft dat zo. 

Vorige crisissen gaven de wereldhandel een knauw van afgerond 20% en het duurde telkens ongeveer twee jaar om terug hetzelfde niveau te bereiken.

Bron: WTO

We hebben gezien hoezeer de ‘feitelijke leider’ in de wereld tijdens deze crisis opnieuw in de eerste plaats naar zichzelf keek. America first gaat zelfs zo ver dat de Verenigde Staten Europese gezondheidsondernemingen voor grof geld wou overkopen om hun producten voor zichzelf te reserveren. 

Dit alles roept serieuze vragen op over de manier waarop we in de toekomst moeten omgaan met strategische sectoren. Niet alleen in de gezondheidssector, ook op andere domeinen. Het getouwtrek van grootmachten om internationale invloedsferen is alles behalve neutraal. Het zal de komende jaren alleen maar toenemen.

Ondanks de economische crisis kregen we een stevige internationale boksmatch over de heerschappij op de oliemarkt. Je moet dus niet denken dat internationale samenwerking opeens voorrang zal krijgen. Wel integendeel.

Hoewel China stevig steken heeft laten vallen, verschuift de macht in de wereld nog meer naar Azië. Europa moet haar naïviteit op dat punt laten vallen.

3. Europa staat zwaar onder druk

Tijdens de gezondheidscrisis was Europa eerst afwezig. Wiedes kan je zeggen, want lidstaten hebben de bevoegdheid inzake gezondheidszorg voor zichzelf gereserveerd. De EU is des te meer van belang op economisch vlak. De ECB stelde zich aanvankelijk erg terughoudend op (‘Wij zijn er niet om spreads te drukken‘) maar moest een week later haar houding volledig corrigeren (‘will do what everything necessary within its mandate‘).

De Europese aanpak komt erg moeizaam tot stand. De EC moest zelfs tussen komen om de doorgang van het goederenvervoer tussen de lidstaten (essentieel voor de bevoorrading van landen) te vrijwaren. Het Nederlands verzet om structuurfondsen in te schakelen heeft de toekomst van de unie onder druk gezet. Uiteindelijk is er toch een stevig pakket aan steunmaatregelen uit de bus gekomen.

Staats- en regeringsleiders zitten niet op één lijn in de aanpak van de crisis. Populisten die al te graag het belang van de EU ondergraven, winnen zo aanhang. We mogen nochtans niet vergeten dat ware de Euro er niet, de lidstaten er veel slechter voor stonden.

Positief is ook dat Duitsland zieken heeft overgenomen uit Italië, Frankrijk en Nederland.

De kans dat de Europese unie versterkt uit de crisis komt, lijkt bijzonder klein. Dat zal ons allemaal verzwakken. Want in de geglobaliseerde context hebben we Europa nodig. Europese politieke leiders moeten een nieuw elan vinden waardoor de bevolking opnieuw in het Europees project gelooft. 

Foto: Pixabay op Pexels

4. Ons vertrouwen in de politiek nog meer naar beneden

Aan politiek doen, is erg belangrijk. Wie aan politiek doet stuurt een samenleving aan.

Men zegt wel eens dat regeringen best worden beoordeeld aan de hand van hun optreden tijdens crisissen. Als dat inderdaad zo is, heeft men er in ons land toch ‘een potje’ van gemaakt.

Het vertrouwen van de bevolking in ons land in de politiek is niet groot. Volgens de Eurobarometer is 58% van de bevolking in ons land tevreden over de werking van de democratie. Een half jaar voordien lag dat cijfer nog 10% hoger. Die evolutie kan een weerspiegeling zijn van de moeilijkheden bij de vorming van een federale regering, aldus het rapport van Eurobarometer.

De afgelopen maanden hebben we een lamentabel politiek schouwspel gezien. Voortdurende  politieke positionering ging vaak voor op het algemeen belang. Onze minister president wou manifest economische belangen laten voorgaan op het ‘pandemietje’ en de volksgezondheid. Tot hij niet meer naast de problemen kon kijken. Het politiek gebrek aan voorbereiding ten aanzien van mensen in de woonzorgcentra maakt ons ronduit boos. En omwille van pietluttige interne communautaire meningsverschillen moest ons land zich zelfs onthouden over de EU-vraag om middelen uit structuurfondsen in te zetten om de crisis te bestrijden. Hoe triest!

Dit alles is desastreus voor het algemeen vertrouwen in de politiek in ons land.

De manier waarop in ons land beslissingen worden genomen in crisissituaties laat te wensen over. Politieke en communautaire profilering lijkt belangrijker dan het nemen van inhoudelijk gefundeerde beslissingen. Men moet in ons land toch wel op een andere manier aan politiek gaan doen om te voorkomen dat het vertrouwen in de politiek niet nog meer de dieperik in gaat.

Foto: Lukas op Pexels

5. Zonder IT halen we het niet.

Wie niet kon skypen heeft het de afgelopen weken hopelijk geleerd. Wie iets nodig had, viel terug op webshops. De leerkracht kwam via Bingel of Smartschool (ten minste voor leerlingen die over een pc of laptop beschikken).

Unizo roept ons op lokaal te kopen. Maar onze achterstand inzake webshops en e-commerce is ontstellend. Op tal van ‘lokale’ webshops moest je het stellen met een simpel contactformulier; als je het gebruikte volgde meermaals zelfs geen antwoord. Meerdere sites gaven de boodschap dat e-aanvragen met vertraging werden afgehandeld. Om nog maar niet te spreken over de .be webshops die eigenlijk opgezet zijn door Nederlandse firma’s.
Een klein maar sprekend voorbeeld: zelfs Gentse azalea’s kon je tijdens de corona-crisis gemakkelijker, sneller en goedkoper laten leveren via webshops uit Nederland, dan je ze in eigen streek kon kopen. 

Onze handelaars en bedrijven zijn manifest niet uitgerust op e-commerce. Dit moet dringend en radicaal veranderen.

Grotere organisaties zullen inzetten op digitalisering (AI) als onderdeel in het economisch herstelbeleid om de concurrentie uit Azië aan te kunnen. Maar tegelijk moeten we ons beter uitrusten. We slaan een slecht figuur door het politiek getouwtrek rond 5G licenties. En Proximus heeft cash nodig voor de upgrade van zijn glasvezelnetwerk. Analisten laken dat het één van de minst ontwikkelde van Europa is. In de huidige plannen zal de ‘fiber to the home’ (FTTH) – het supersnel internet tot bij de woning om vlot te kunnen bingen en gamen – volgens het beurshuis Deutsche Bank in 2030 een dekking van 50 procent bereiken. Voor volgend jaar bedraagt het streefdoel 18 procent. Ter vergelijking: Orange (Franse moedergroep van Orange Belgium) zit vandaag al aan 45 procent, het Spaanse Telefonica liefst 90 procent (De Tijd 30.3.2020). 

Jazeker, IT en AI roepen heel wat vragen op. Denk maar aan privacy, de problemen rond cybersecurity en de (soms impliciete) opties die algoritmes aansturen. We moeten de technische ontwikkelingen doen samengaan met die bekommernissen.

Foto: Manuel Geissinger op Pexels

6. Telewerken is een blijvertje

Van bij het begin van de lockdown light, heeft de regering bij koninklijk besluit telewerk verplicht voor alle personeelsleden wiens functie zich ertoe leent in ‘niet-essentiële bedrijven’. Niet essentiële bedrijven die noch telewerk, noch social distancing kunnen toepassen, moesten verplicht sluiten, op straffe van strafsancties ingeval van inbreuken.

Het is wellicht de eerste keer dat de overheid zo snel en radicaal heeft ingegrepen in de organisatie van het werk in bedrijven.

Natuurlijk kan je niet alles doen op basis van telewerken. Productieprocessen, commerciële functies, contactfuncties, zorgfuncties, veiligheidsfuncties, begeleiding van personen, … vergen uiteraard aanwezigheid op de werkvloer. Maar erg veel andere taken kan je vandaag op afstand verrichten.

Telewerken beperkt uiteraard woon-werkverkeer en heeft daardoor onmiskenbare voordelen op vlak van mobiliteit (files), luchtkwaliteit, tijdsbesteding en combinatiemogelijkheden in het persoonlijk leven. Het kan tegelijk leiden tot een vervaging van de grenzen tussen werk en persoonlijk leven.

Los van de coronacrisis, zouden volgens de Internet Foundation twee derde van de Zweden minstens deels thuiswerken. Bedrijven hebben er hun personeelsbeleid aangepast om telewerken te integreren met het oog op evenwichtiger persoonlijk leven en gendergelijkheid. 

Ook al zullen er hevige voor- en tegenstanders blijven, ik denk dat het fout is de voordelen van telewerken te ontkennen en dat werkmethodes en HR-beleid moeten worden aangepast om ermee rekening te houden. Onnodig woon-werkverkeer moet worden ingedijkt.

Foto: Burst op Pexels

7. Kwetsbare arbeidsverhoudingen

Een crisissituatie is voor niemand een pretje. Economische crisissen zetten rechten van werknemers altijd onder druk. Dat zal nu niet anders zijn. Werknemers in onzekere statuten en zzp-‘ers (wier aantal in de lift zit) voelen des te meer de gevolgen.

Je kan je de vraag stellen of de mensen die bewust gekozen hebben voor een zzp-werksituatie dat in de toekomst kunnen blijven doen. Want uiteindelijk moet er ook bij hen brood op de plank komen om te kunnen leven. De situatie van mensen in onzekere statuten wordt na de crisis best grondig herbekeken.

Een aantal in ons gedrag ingebakken gewoonten zullen veranderen en dat zal een weerslag hebben op de organisatie van het werk. Zieke kinderen naar hun grootouders brengen en ziek gaan werken, zijn volgens prof. Van Ranst enkele zaken die we na deze coronacrisis niet snel meer zullen doen. In België zijn we het gewoon om naar oma en opa te snellen als ons kind kind ziek is. Uit cijfers van Statbel blijkt ook dat meer dan de helft van de grootouders minstens één kleinkind heeft dat op minder dan 5 kilometer afstand woont. Dan is voor de ouders de keuze vaak al snel gemaakt. “Kleine snotterende kinderen naar grootouders brengen, dat gaan we allicht nooit meer doen. Dat was nooit een goed idee en dat gaat er waarschijnlijk nooit meer van komen. Ziek gaan werken, dat als een soort heldendaad werd gezien, gaan we ook niet meer doen”, legt Van Ranst verder uit.

De verhoudingen tussen de sociale partners waren de jongste jaren niet optimaal. Zullen ze die tegenstellingen kunnen overwinnen om een nieuw elan te vinden? Economie en werknemers zouden er belang bij hebben.

Foto: Tim Gouw op Pexels

8. Hoe snel vergeten we onze helden?

De afgelopen weken zijn vele dank- en lofbetuigingen geuit voor tal van beroepsgroepen, gezondheidswerkers in de eerste plaats. Ook zijn de negatieve gevolgen van besparingen onder meer in de ouderenzorg, maar eigenlijk in de zorgsector als geheel, nu voor iedereen duidelijk.

Problemen als de personeelsbezetting in woonzorgcentra, de uitbouw van geestelijke gezondheidszorg, jeugdzorg,… zullen na de crisis zeker op tafel komen. Er zijn tal van groepen die we erg hard nodig hadden maar waarvoor de afgelopen jaren geen middelen zijn vrij gemaakt. Corona raakt onze manier van samenleven in de kern. Kim Putters, directeur van het Sociaal Cultureel Planbureau (SCP) in Nederland pleit ervoor dat we goed nadenken over de manier waarop we de komende jaren daarmee omgaan.

Men zegt wel eens dat regeringen zich de komende jaren geen besparingen in de gezondheidssector kunnen veroorloven door de coronacrisis . Maar is dat wel zo? Vlaams minister Beke heeft reeds te kennen gegeven dat wat hem betreft de besliste opties rond besparingen na de crisis verder doorgaan. Het is dus duidelijk dat men politiek nog steeds weinig oren heeft naar gerechtvaardigde eisen vanuit de zorgsector. De helden waarvoor we vandaag applaudisseren, zullen op die manier binnenkort zwaar worden ontgoocheld. Dat kan je toch niet aanvaarden!

Foto: cottonbro op Pexels

9. Slagkrachtige overheid

In de regel vergeten we het gemakkelijk, maar bij crisissen worden we allemaal met de neus op de feiten geduwd: zonder goed georganiseerde overheid loopt onze samenleving in het honderd.

Het neoliberale beleid dat aanstuurt op de uitholling van de overheid is compleet achterhaald. In het verleden hield ik warme pleidooien voor een goed werkende overheid. Dat doel is nog lang niet bereikt.

De crisis leert hoezeer de versnippering van bevoegdheden in ons land ons parten speelt. De uitgaven voor algemeen bestuur in ons land wegen zwaarder door dan in andere landen. Dat heeft onmiskenbaar te maken met de veel te ingewikkelde staatsstructuur. De afgelopen decennia hebben politici onnoemelijk en onevenredig veel tijd laten uitgaan naar de staatsinrichting. De voortdurende fixatie op de communautaire invalshoek doet al te vaak vergeten dat het om de inhoud moet gaan. Ons land heeft de schaalgrootte van een middelgrote stad in China; we tellen ongeveer even veel inwoners als de stad Parijs. En nog slagen we er niet in ons te organiseren als een goed geolied geheel met één doel voor ogen: het algemeen belang en het welzijn van de bevolking. Het vertrouwen van de bevolking in de politiek zou er veel bij winnen mochten we onze overheidssector kunnen uitbouwen tot een goed werkend geheel. Waar wacht men op?

Adam Tooze (University Colombia) formuleert het zo: It makes sense to call for a more active, more visionary government to lead the way out of the crisis. But the question, of course, is what form that will take and which political forces will control it.

10. Het zal niet bij deze crisis blijven.

Er komen nieuwe golven covid-19 en nieuwe gevaarlijker virussen op ons af. Zullen we tegen dan onze problemen wel op orde hebben? Ik hoop het van ganser harte!

Foto: Markus Spiske op Pexels

2 gedachtes over “Dan toch (geen) business as usual na covid-19?

  1. Erg jammer dat u een lay-out koos met een erg dikke bovenbalk. Die voornamelijk witte strook neemt zoveel schermruimte in, dat voor de tekst en de afbeeldingen die u daarbij plaatste, alleen maar een klein venster overblijft. Lastig leesbaar, zonder groter overzicht. Foto´s zijn niet in hun geheel zichtbaar te maken, tenzij zo klein dat de tekst niet meer leesbaar is.

    Inhoudelijk wel interessant. Ook ik verbaas me erover, dat iedereen al in januari kon zien wat er aan kwam, behalve de mensen die ervoor zijn aangenomen en die het grotendeels nog niet zien.

    Like

    1. Dank voor je feedback.
      Kan je eventueel even preciseren op welke wijze je de blog hebt bekeken?
      Want heb de lay out even gecontroleerd met safari, chrome en edge browser en zie daar niet meteen het probleem dat je signaleert.
      Ook op gsm IOS en Android is de tekst goed leesbaar.

      Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s